1813 चा चार्टर कायदा, सनदी कायदा, तरतूद, Charter Act Of 1813

By Ganesh Mankar|Updated : September 8th, 2022

ब्रिटीश संसदेने मंजूर केलेल्या सन 1813 च्या सनद कायद्याने ईस्ट इंडिया कंपनीच्या चार्टरचे आणखी 20 वर्षांसाठी नूतनीकरण केले. याला ईस्ट इंडिया कंपनी कायदा, 1813 असेही म्हणतात. हा कायदा महत्त्वाचा आहे कारण या कायद्याने प्रथमच ब्रिटिश भारतीय प्रदेशांची घटनात्मक स्थिती परिभाषित केली आहे. आजच्या या लेखात आपण 1813 चा चार्टर कायद्या विषयी संपूर्ण माहिती घेणार आहोत.

byjusexamprep

Table of Content

1813 चा चार्टर कायदा

ईस्ट इंडिया कंपनी कायदा 1813, ज्याला चार्टर ऍक्ट 1813 म्हणूनही ओळखले जाते, हा युनायटेड किंगडमच्या संसदेचा एक कायदा होता ज्याने ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीला जारी केलेल्या चार्टरचे नूतनीकरण केले आणि कंपनीचे भारतातील शासन चालू ठेवले. हा घटक MPSC Exam आणि इत्यादी परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे. 

तथापि, चहा आणि अफूचा व्यापार आणि चीनबरोबरचा व्यापार वगळता कंपनीची व्यावसायिक मक्तेदारी संपुष्टात आली, हे भारतातील ब्रिटिश सत्तेच्या वाढीचे प्रतिबिंबित करते.

byjusexamprep

पार्श्वभूमी

सनद कायदा 1893 किंवा ईस्ट इंडिया कंपनी कायदा 1893 हा ब्रिटिश पार्लमेंटने ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सनदेचे नूतनीकरण करण्यासाठी आणि पुढील 20 वर्षे भारतात तोच शासन चालू ठेवण्यासाठी मंजूर केला.

  • तत्पूर्वी, सन 1793 च्या चार्टर कायद्याने भारतात 20 वर्षांसाठी ब्रिटीश ईआयसी मक्तेदारी वाढवली जी 1813 मध्ये संपत होती.
  • फ्रान्सच्या नेपोलियन बोनापार्टचे महाद्वीपीय धोरण: युरोपीय खंडातील ब्रिटिश व्यापार्‍यांचे पर्याय कमी झाले. यामुळे ब्रिटीश व्यापाऱ्यांनी भारतातील EIC ची मक्तेदारी संपुष्टात आणण्यासाठी आणि इतर ब्रिटीश व्यापार्‍यांसाठी भारतीय बाजारपेठ खुली करण्यासाठी मागणी वाढवली.युरोपमधील महाद्वीपीय व्यवस्थेने फ्रान्सशी संलग्न असलेल्या किंवा त्यावर अवलंबून असलेल्या युरोपीय देशांमध्ये ब्रिटिश वस्तूंची आयात करण्यास मनाई केली.
  • अॅडम स्मिथच्या मुक्त व्यापार धोरणाच्या सिद्धांताची वाढती लोकप्रियता: या धोरणाच्या समर्थकांचा असा विश्वास होता की भारतासोबतच्या व्यापारातील EIC ची मक्तेदारी संपुष्टात आणल्याने ब्रिटीश वाणिज्य आणि उद्योगाची वाढ होईल.
  • ब्रिटीश EIC कडून विरोध: भारतातील कंपनीची राजकीय आणि आर्थिक कार्ये वेगळी करता येणार नाहीत या कारणावरुन.

सन 1813 च्या सनद कायद्याच्या प्रमुख तरतुदी

सन 1813 च्या चार्टर कायद्याने भारतातील ब्रिटिश मालमत्तेवर ब्रिटीश सार्वभौमत्व पुन्हा स्थापित केले.

  • चहा, अफू आणि चीनबरोबरचा व्यापार वगळता EIC ची व्यापार मक्तेदारी संपली: अशा प्रकारे, चहा सोडून इतर सर्व वस्तूंसाठी भारताबरोबरचा व्यापार सर्व ब्रिटिश लोकांसाठी खुला करण्यात आला. हे 1833 पर्यंत टिकले जेव्हा पुढच्या चार्टरने कंपनीचे व्यापारिक कार्ये रद्द केली.
  • ख्रिश्चन मिशनऱ्यांना परवानगी: सन 1813 च्या चार्टर कायद्याने नैतिक आणि धार्मिक सुधारणांना प्रोत्साहन देण्यासाठी भारतात जाण्याची इच्छा असलेल्या व्यक्तींना परवानगी दिली. कायद्यातील तरतुदींनुसार ब्रिटिश भारतासाठी बिशपची नेमणूक करण्यात मिशनरी यशस्वी झाले होते, ज्याचे मुख्यालय कलकत्ता येथे होते.
  • सन 1813 च्या चार्टर कायद्याने कंपनीचे प्रादेशिक महसूल आणि व्यावसायिक नफा नियंत्रित केला. कंपनीला तिची प्रादेशिक आणि व्यावसायिक खाती वेगळी ठेवण्यास सांगण्यात आले.
  • कंपनीचा लाभांश 10.5% निश्चित करण्यात आला.
  • शिक्षणातील गुंतवणुकीची तरतूद: चार्टर कायद्याने त्यांच्या अंतर्गत असलेल्या भारतीयांच्या शिक्षणात कंपनीने 1 लाख रुपये वेगळे ठेवून मोठी भूमिका घेण्याची तरतूद केली.

byjusexamprep

 या घटकाविषयी अधिक माहिती जाणून घेण्यासाठी खाली दिलेली पीडीएफ डाउनलोड करावी:

1813 चा चार्टर कायदा, Download PDF मराठीमध्ये

Candidates can check the relevant links given below for more comprehensive preparation for the upcoming MPSC Exam:

Comments

write a comment

FAQs

  • 1813 आणि 1833 च्या सनद कायद्याच्या अंमलबजावणीमुळे, चहाचा व्यापार वगळता कंपनीची भारताबरोबरच्या व्यापाराची मक्तेदारी संपुष्टात आली. ब्रिटनमधील कोणीही भारताशी व्यापारी संबंध ठेवू शकतो. तसेच, 1833 च्या चार्टर कायद्यामुळे कंपनीला भारतातील सर्व कामकाज बंद करावे लागले. हा घटक MPSC Exam आणि इत्यादी परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे. 

  • चार्टर कायद्याने चार्ल्स ग्रँट, विल्बरफोर्स आणि इतरांनी सुरू केलेल्या आंदोलनाचा कालखंड संपुष्टात आणला. "याने मिशनरींना भारतात मोठ्या प्रमाणात उतरण्याची परवानगी दिली आणि आधुनिक इंग्रजी शाळा स्थापन केल्या आणि त्याद्वारे त्यांनी सुव्यवस्थित आधुनिक शैक्षणिक प्रणालीचा पाया घातला."

  • 1813 च्या चार्टर कायद्याच्या या कलमाने ईस्ट इंडिया कंपनीला भारतीय लोकांच्या शिक्षणाची जबाबदारी स्वीकारण्यास भाग पाडले. परिणामी, 1813 ते 1857 पर्यंत, कंपनीने त्यांच्या नियंत्रणाखाली अनेक शाळा आणि महाविद्यालये उघडली ज्याने भारतात इंग्रजी शिक्षण पद्धतीचा पाया घातला.

  • या कायद्याच्या कलम 43 अन्वये 1813 चा कायदा. (iii) भारतातील ब्रिटिश प्रदेशातील रहिवाशांमध्ये विज्ञानाच्या ज्ञानाचा परिचय आणि प्रचार. 1. तथापि सूचनांचे स्वरूप आणि माध्यम याबद्दल कोणतेही संकेत नव्हते.

  • Charter Act 1813 च्या नोट्स डाउनलोड करण्यासाठी तुम्ही BYJU'S Exam Prep च्या वेबसाइटवर भेट देऊ शकतात किंवा खाली दिलेल्या लिंक वर क्लिक करून तुम्ही या घटकाच्या नोट्स डाउनलोड करू शकतात आणि तुमची एमपीएससीची तयारी करू शकतात.

    1813 चा चार्टर कायदा, Download PDF मराठीमध्ये

Follow us for latest updates